Amcanion

  • Sicrhau Cyfundrefn Addysg Annibynnol i Gymru
  • Diogelu a gwella amodau gwaith ei aelodau ac amddiffyn eu buddiannau
  • Hyrwyddo buddiannau UCAC a'i aelodau trwy geisio cynrychiolaeth ar gynghorau a phwyllgorau a sefydlir gan eu cyflogwyr, gan gyrff eraill, statudol neu anstatudol, cenedlaethol neu leol
  • Cyfrannu tuag at godi a chynnal safonau addysgol ac, yn gyffredinol, hyrwyddo cyfle cyfartal mewn addysg ar gyfer pob plentyn a myfyriwr. 
  • Darparu cymorth cyfreithiol neu gymorth arall pan fo angen mewn materion yn ymwneud â chyflogaeth aelodau neu i gynorthwyo aelodau i sicrhau iawn neu iawndal mewn materion perthnasol i'w dyletswyddau.
  • Hyrwyddo defnyddio'r iaith Gymraeg a buddiannau'r diwylliant Cymreig yn holl ysgolion a cholegau Cymru ac yn gyffredinol hyrwyddo'r addysg orau o ran darpariaeth a chynnwys i bob plentyn.
  • Cynorthwyo, a chydweithredu ag unrhyw undeb arall neu gr?p o undebau sydd ag un neu ragor o'u hamcanion i hyrwyddo buddiannau'r cyflogedig yn unol â gofynion y Deddfau perthnasol.

Hanes

Sefydlwyd UCAC yng Nghaerdydd yn 1940 gan grŵp o athrawon oedd yn gweld yr angen am undeb athrawon gydag amcanion, polisïau a gwasanaethau fyddai’n cyfateb i anghenion penodol athrawon oedd yn byw ac yn gweithio yng Nghymru.
 
Un o’r athrawon hynny oedd Gwyn M. Daniel, Ysgrifennydd Cyffredinol cyntaf UCAC, a dyma sydd wedi’i gofnodi yn y Llyfr Cofnodion ar ôl cyfarfod sefydlu UCAC ar 14 Rhagfyr 1940 yn Nhŷ'r Cymry, Heol Gordon, Caerdydd:

"Daeth nifer dda o athrawon o bob gradd o’r Ysgolion Elfennol i’r Brifysgol ynghyd yn Nh?'r Cymry, Heol Gordon, Caerdydd, am 1.30 o’r gloch ddydd Sadwrn, Rhagfyr 14eg 1940 i sefydlu’r Undeb. 

Gofynnwyd i Mr Gwyn M. Daniel, un o hyrwyddwyr y mudiad o’r cychwyn i lywyddu’r cyfarfod. Darllenodd lythyrau oddi wrth Mr Ifan ab Owen Edwards a Mr Saunders Lewis yn datgan eu gofid na allent fod yn bresennol ond yn dymuno pob llwyddiant i’r Undeb. Yr un oedd neges Miss Ellen Evans, Prifathrawes Coleg Hyfforddi’r Merched, Y Barri, drwy Miss Amy Thomas".

Roedd y cyfarfod hwn yn dilyn dros flwyddyn o ymgyrchu a chyfathrebu. Yn wir, roedd nifer o gopïau o daflen wedi ei dosbarthu yn enw UCAC i gefnogwyr tebygol ymhell cyn hynny a oedd yn datgan y byddai Undeb Cenedlaethol Athrawon Cymru yn cael ei sefydlu yn Ionawr 1940. Arwyddwyd y daflen hon gan Evan J. Jones, Griffith J. Williams, Gwyn M. Daniel a Victor H. Jones, ond teg fyddai ychwanegu enwau Cassie J. Davies, Enid Pierce Jones, Isaac (Eic) Davies, D.J. Williams a Gwyneth M. Davies at enwau’r pedwar yma fel sylfaenwyr UCAC.

Cafwyd ymateb da i’r daflen hon yn ystod 1940 ac fe wahoddwyd 105 i’r Cyfarfod Sefydlu. Er nad oes  cofnod o sawl un ddaeth i’r cyfarfod, roedd cefnogaeth bendant i UCAC fel mudiad.

Roedd mudiad o’r enw Undeb Athrawon Cymreig yn bodoli ar y pryd, ac roedd sylfaenwyr UCAC yn awyddus i beidio ag amharu ar waith UAC. Hwn oedd y mudiad oedd yn cyhoeddi 'Yr Athro' yn wreiddiol.

Anodd yw crynhoi holl hanes yr Undeb yma. Fel y dywed Rhodri Llwyd Morgan yn ei erthygl Sefydlu Archif UCAC 1940 - c.1980 (Amser Egwyl, Rhifyn 1, Rhagfyr 2000): “Adeg ei sefydlu, roedd UCAC yn fudiad arloesol. UCAC oedd yr undeb llafur proffesiynol cyntaf i’w sefydlu yng Nghymru a hynny gan Gymry a thros Gymru. Cynrychiolai gorff a fynnai ganolbwyntio meddyliau ar anghenion addysgol a diwylliannol Cymru.”

Dros y blynyddoedd ers ei sefydlu, mae UCAC wedi chwarae rhan bwysig mewn llawer maes, gan gynnwys hanes addysg yng Nghymru, undebaeth lafur yng Nghymru, a hanes cymdeithasol ac ieithyddol Cymru er 1940.

Mae llawer o’r dogfennau sydd yn ymwneud â hanes UCAC i’w gweld yng nghasgliad Archif UCAC 1940 - c.1980 yn Llyfrgell Prifysgol Caerdydd. Mae’r Archif yn cynnwys yr holl bapurau a berthyn i’r Undeb ac a gedwid yn Nhŷ'r Cymry tra bu’n Brif Swyddfa i’r Undeb. Mae hyn yn golygu casgliad o bapurau’r Undeb rhwng ei sefydlu yn 1940 a symud y Brif Swyddfa i Aberystwyth yn 1983. 

Mae UCAC wedi ychwanegu papurau mwy diweddar i'r archif ers hynny. Ceir mynediad i'r archif arlein o: http://www.caerdydd.ac.uk/insrv/libraries/scolar/archives/ucac/index.html